مقدمه
نوروز، که در ترکمنستان به عنوان “ناوروز” یا “نووروز” شناخته میشود، یک جشن باستانی بهاری است که نماد ورود فصل نو، تجدید طبیعت و آغاز سال جدید خورشیدی به شمار میرود. این جشن معمولاً در ۲۱ مارس (یا گاهی ۲۰ مارس بسته به محاسبات نجومی) آغاز میشود و برای دو روز ادامه دارد. مکان اصلی برگزاری آن سراسر ترکمنستان است، از پایتخت عشقآباد با رویدادهای عمومی بزرگ تا روستاهای عشایری در بیابان کاراکوم.
دلیل اهمیت آن ریشه در میراث زرتشتی و پیشااسلامی دارد که با فرهنگ ترکمنی آمیخته شده و به عنوان ابزاری برای حفظ هویت ملی، وحدت خانوادگی و ارتباط با طبیعت عمل میکند؛ به ویژه پس از استقلال از شوروی در ۱۹۹۱، که جشنها احیا شدند.
نحوه برگزاری شامل تمیزکاری خانهها، برپایی سفرههای نمادین، پخت غذاهای سنتی، مسابقات ورزشی، موسیقی و رقص است، که همه به صورت خانوادگی و اجتماعی انجام میشود. این مقدمه همه جنبههای کلیدی را پوشش میدهد تا خواننده بدون ابهام با موضوع آشنا شود.
ترکمنستان: زمینهای جامع از سرزمین اسبهای طلایی و میراث کهن
ترکمنستان کشوری در آسیای مرکزی است که با ایران، افغانستان، قزاقستان، ازبکستان و دریای خزر هممرز است. مساحت آن حدود ۴۸۸ هزار کیلومتر مربع است و بیش از ۸۰ درصد خاک آن را بیابان کاراکوم پوشش میدهد. این بیابان نه تنها بخشی از چشمانداز طبیعی کشور است، بلکه منبع اصلی گاز طبیعی جهان به شمار میرود. جمعیت ترکمنستان حدود ۶.۵ میلیون نفر (تا سال ۲۰۲۵) است و بیشتر آنها از قوم ترکمن تشکیل شدهاند. ریشههای این قوم به اقوام کوچنشین ترکی-اوغوز بازمیگردد که سبک زندگی عشایریشان همچنان در فرهنگ مدرن تأثیرگذار است.
تاریخ ترکمنستان
- دوران باستان: تاریخ این کشور به دوران امپراتوریهای هخامنشیان و ساسانیان بازمیگردد، جایی که بخشی از جاده ابریشم بود و نقش مهمی در تجارت شرق و غرب ایفا میکرد.
- قرنهای میانه: تحت تأثیر امپراتوریهای مغول و تیموری قرار گرفت.
- قرن نوزدهم: به امپراتوری روسیه پیوست.
- دوران شوروی: پس از انقلاب ۱۹۱۷ روسیه، بخشی از اتحاد جماهیر شوروی شد.
- استقلال و مدرنیزاسیون: در سال ۱۹۹۱ استقلال یافت. تحت رهبری رئیسجمهوران مانند صفرمراد نیازوف (تا سال ۲۰۰۶) و گوربانقلی بردیمحمدوف (تا سال ۲۰۲۲)، و اکنون فرزندش سردار بردیمحمدوف، کشور به سمت مدرنیزاسیون حرکت کرده است. با این حال، سنتهای عشایری و فرهنگی همچنان حفظ شدهاند و تعادلی بین پیشرفت و میراث ایجاد کردهاند.
دین و فرهنگ ترکمنها
دین غالب در ترکمنستان اسلام سنی است که بیش از ۹۰ درصد جمعیت را شامل میشود. این دین در قرن هشتم میلادی به منطقه وارد شد و با باورهای محلی، مانند احترام به طبیعت و عناصر باستانی، ادغام گردید. فرهنگ ترکمنها بر پایه زندگی عشایری، مهماننوازی گرم و هنرهای سنتی استوار است.
- هنرها: یکی از برجستهترین هنرها، بافت فرشهای دستبافت است که توسط یونسکو به عنوان میراث ناملموس بشریت ثبت شده.
- لباسهای سنتی: زنان روسریهای ابریشمی رنگارنگ میپوشند و مردان کلاههای پشمی به سر میگذارند.
- موسیقی و شعر: موسیقی با ساز دوتار و شعر شاعرانی مانند ماختومقلی فراغی (شاعر ملی قرن هجدهم) بخش مهمی از هویت فرهنگی است.
اسبهای آخالتکه، معروف به “اسبهای طلایی”، نماد ملی هستند و جشنوارههای سالانه برای آنها برگزار میشود. این زمینه نشان میدهد چگونه نوروز با فرهنگ ترکمنی پیوند خورده و به عنوان پلی بین گذشته باستانی و حال مدرن عمل میکند.
نام نوروز و تغییرات زبانی در ترکمنستان
در ترکمنستان، نوروز با نامهای “ناوروز” (Navruz)، “نووروز” (Nowruz) و “ناوریز” (Nauryz) شناخته میشود. این تنوع نام نشاندهنده تأثیر زبان پارسی و مسیر تاریخی جاده ابریشم است که فرهنگها و زبانها را در منطقه به هم پیوند داده است.
از سال ۱۹۹۱، الفبای ترکمنی به لاتین تغییر یافت و این تغییرات در تلفظ و املا تأثیر گذاشت، اما معنای اصلی و فلسفه نوروز حفظ شد. مقایسه این جشن در ایران و ترکمنستان نشان میدهد که در ایران نام رسمی آن “نوروز” با تلفظ پارسی است و بسیاری از رسوم باستانی به صورت کاملتر حفظ شدهاند، در حالی که در ترکمنستان تلفظ و برخی رسوم تحت تأثیر شرایط تاریخی تغییر یافتهاند.
رسوم و جشنهای نوروز در ترکمنستان
آمادگی برای نوروز شامل پاکسازی خانه (خانهتکانی) و انجام مراسم آیینی مانند پریدن از آتش در چهارشنبهسوری است. این آیینها نمادی از پاک شدن از بدیها و آغاز زندگی نو هستند.
پوشش سنتی نقش مهمی در جشن دارد. زنان کورتا و مردان تلپک میپوشند و این لباسها نه تنها نماد فرهنگی بلکه وسیلهای برای حفظ هویت ملی هستند.
رویدادهای عمومی شامل کنسرتهای سنتی با دوتار، رقصهای گروهی و نمایشگاههای صنایع دستی است. این مراسم فرصتی برای اجتماع و تقویت پیوندهای اجتماعی ایجاد میکند.
رسوم کلیدی نوروز در ترکمنستان شامل مسابقات ورزشی مانند اسبدوانی آخالتکه، بازدیدهای خانوادگی و هدیه دادن، زیارت مساجد و مقبرههای مقدس و فعالیتهای زیستمحیطی مانند کاشت درخت است. تفاوت اصلی با سایر کشورها تمرکز بر عناصر عشایری مانند یورت، پوشاک سنتی و اسبسواری است که بخش جداییناپذیر فرهنگ ترکمنستان را تشکیل میدهد.
هفت سین ترکمنستان
در ترکمنستان، هفت سین با نام محلی یئدی سین (Yedi Sin) شناخته میشود. این سنت نسبتاً جدید است و تحت تأثیر فرهنگ ایرانی به وجود آمده است.
مراحل برپایی هفت سین به صورت زیر است:
- میز با پارچه سفید پوشانده میشود.
- اقلام شامل سبزه، سمنو، سیب، سیر، سنجد، سرکه و سماق روی میز قرار میگیرند.
- افزودنیهای محلی مانند نان سنتی یا قرآن نیز به آن اضافه میشوند.
- خانواده دور میز جمع میشوند و آرزوهایی برای سال نو مطرح میکنند.
تفاوتهای هفت سین ترکمنستان با ایران شامل رسمی نبودن برخی اقلام و جایگزینی برخی از آنها با عناصر محلی است. عدد هفت در این آیین نماد تقدس و نمایانگر هفت امشاسپندان زرتشتی است.
غذاها و عناصر فرهنگی
یکی از عناصر مهم نوروز، غذاهای سنتی هستند که هرکدام معنا و فلسفه خاص خود را دارند. سمنو یا سمنی نماد شیرینی زندگی و پخته شدن طولانی است و یادآور تلاش و صبر انسانها برای رسیدن به اهدافشان است.
غذاهای دیگر شامل نوروز کچه (نان)، نوروز بامه (شیرینی)، پلو، شاشلیک و مانتی هستند. این غذاها اغلب به صورت دستهجمعی و در یورتها پخته میشوند و همراه با موسیقی و شعر، تجربهای فرهنگی و اجتماعی را ایجاد میکنند.
علاوه بر غذا، نوروز نقش آموزشی دارد و داستانها و فولکلورهای محلی از طریق این جشن به نسل جدید منتقل میشود. این انتقال فرهنگی شامل آداب عشایری، روشهای کشاورزی، شعر و موسیقی سنتی است و به حفظ هویت فرهنگی کمک میکند.
حقایق و فکت های جالب در مورد ترکمنستان
- ترکمنستان با بیش از ۸۰ درصد پوشش صحرایی، یکی از خشکترین کشورهای جهان است و بخش بزرگی از آن را بیابان قرهقوم تشکیل میدهد.
- فرش ترکمنی در دنیا شهرت جهانی دارد و هر قبیله ترکمن سبک خاص خود را در طراحی و رنگبندی دارد.
- ترکمنها یکی از معدود اقوام جهان هستند که هنوز زندگی عشایری و کوچنشینی را حفظ کردهاند، بهویژه در مناطق بیابانی.
- ترکمنستان بزرگترین ذخایر گاز طبیعی در آسیای مرکزی را دارد و این منبع اصلی اقتصاد کشور است.
- معماری ترکمنستان ترکیبی از سبک اسلامی سنتی و معماری مدرن است؛ مسجدهای باشکوه عشقآباد و برجهای مدرن نمونهای از آن هستند.
- سیرک ترکمنستان یکی از قدیمیترین سیرکهای جهان است و همچنان به شکل حرفهای فعالیت میکند.
- در ترکمنستان، جشن نوروز به نام “ناوروز” برگزار میشود و مراسم هفتسین ویژه خود را دارد که با رسم و رسوم بومی ترکیب شده است.
- حیوان ملی ترکمنستان، اسب آخالتکه، یکی از نژادهای قدیمی و با سرعت بالا در جهان است و در مسابقات سوارکاری شهرت دارد.
- ترکمنستان بیش از ۱۰۰ نوع صنایع دستی سنتی دارد، از جمله سفالگری، بافت پارچه و تولید زیورآلات نقره.
- نام پایتخت، عشقآباد، به معنی “شهر عشق” است و با باغها، فوارهها و ساختمانهای سفید مرمرین شناخته میشود
پرسش و پاسخ متداول درباره نوروز در ترکمنستان
س: در ترکمنستان نوروز چه نامیده میشود؟
ج: نوروز در ترکمنستان به “ناوروز” یا “نووروز” و گاهی “ناوریز” گفته میشود.
س: هفت سین ترکمنستان چیست و چه اقلامی دارد؟
ج: هفت سین ترکمنستان با نام یئدی سین (Yedi Sin) شناخته میشود. اقلام شامل سبزه، سمنو، سیب، سیر، سنجد، سرکه و سماق است و گاهی نان سنتی یا قرآن نیز به آن اضافه میشود.
س: چه رسوم مهمی در نوروز ترکمنستان وجود دارد؟
ج: خانهتکانی، پریدن از آتش، پوشیدن لباسهای سنتی، برگزاری مسابقات اسبدوانی، کنسرتهای دوتار، رقصهای گروهی و فعالیتهای زیستمحیطی مانند کاشت درخت از مهمترین رسوم هستند.
س: نوروز ترکمنستان با نوروز ایران چه تفاوتی دارد؟
ج: تفاوتها شامل رسمی نبودن برخی اقلام هفت سین، جایگزینی اقلام با عناصر محلی، تمرکز بر فرهنگ عشایری مانند یورت و اسبسواری و تلفظ متفاوت نام جشن است.
س: چه غذایی نمادین است و چه مفهومی دارد؟
ج: سمنو یا سمنی نماد شیرینی زندگی و صبر است. دیگر غذاهای سنتی شامل نوروز کچه، نوروز بامه، شاشلیک و مانتی هستند که تجربهای فرهنگی و اجتماعی ایجاد میکنند.
نتیجهگیری
نوروز در ترکمنستان نه تنها جشن سال نو است، بلکه پلی است بین میراث باستانی، فرهنگ عشایری و هویت ملی مدرن. این جشن با نام “ناوروز” و برپایی یئدی سین، آیینهای خانوادگی، مسابقات ورزشی، موسیقی و غذاهای سنتی، جامعه را در پیوندی فرهنگی و آموزشی نگه میدارد. نوروز نشان میدهد که چگونه یک سنت باستانی میتواند در دوران مدرن بازسازی شود و همزمان نسلهای آینده را با تاریخ، هنر و طبیعت پیوند دهد. این جشن نمادی از زندگی نو، امید، وحدت خانوادگی و حفظ میراث فرهنگی است.