معلم فقط با کتاب درسی، برنامه آموزشی و روش تدریس سروکار ندارد؛ بخش مهمی از کار او شناخت کودکی است که پشت نیمکت نشسته است. چرا یک دانشآموز از جواب دادن میترسد؟ چرا دیگری مرتب با همکلاسیهایش درگیر میشود؟ چرا بعضی کودکان با یک اشتباه، کل فعالیت را رها میکنند؟ و چرا یک روش تشویق برای یک دانشآموز نتیجه میدهد اما برای دانشآموز دیگر نه؟
پاسخ بسیاری از این پرسشها را باید در روانشناسی رشد، هیجان، یادگیری، انگیزه و ارتباط با کودک جستوجو کرد.
البته قرار نیست معلم با خواندن چند کتاب روانشناسی به روانشناس تبدیل شود یا بتواند اختلالات کودکان را تشخیص دهد. هدف اصلی این کتابها چیز دیگری است: کمک به معلم برای اینکه رفتار دانشآموز را دقیقتر ببیند، واکنش عجولانه کمتری داشته باشد و راهکار آموزشی مناسبتری انتخاب کند.
در این مقاله پنج کتاب را معرفی میکنیم که هم نسخه فارسی یا ترجمه فارسی دارند و هم برای استفاده عملی در محیط آموزشی ارزشمندند.
خیلی به کارت میاد: ارشد روانشناسی تربیتی چند واحد است؟ لیست کامل دروس
بهترین کتاب روانشناسی کودک برای معلمان کدام است؟
انتخاب کتاب به مشکلی بستگی دارد که در کلاس با آن مواجه هستید.
| نیاز شما | کتاب پیشنهادی |
|---|---|
| کاربرد روانشناسی در کلاس | کاربرد روانشناسی در کلاس درس |
| افزایش انگیزه و مقابله با ترس از شکست |
Mindset |
| شناخت هیجان و رشد ذهن کودک |
The Whole-Brain Child |
| ارتباط بهتر با دانشآموز |
How to Talk So Kids Will Listen |
| شناخت عوامل مؤثر بر موفقیت کودک |
How Children Succeed |
اگر تازه میخواهید مطالعه روانشناسی کودک را شروع کنید، پیشنهاد میکنم ابتدا کاربرد روانشناسی در کلاس درس را بخوانید و سپس بر اساس مشکل اصلی کلاس سراغ یکی از چهار کتاب دیگر بروید.
7 بهترین کتاب روانشناسی کودک
1-کاربرد روانشناسی در کلاس درس (Psychology in the Classroom)
- خرید نسخه چاپی: خرید کتاب از روانآموز
نویسندگان: مارک اسمیت و جاناتان فیرث
ترجمه فارسی: از جمله ترجمه دکتر اسماعیل سعدیپور و علی نعمتی
این کتاب شاید از میان پنج گزینه، مستقیمترین انتخاب برای معلمان باشد؛ چون هدف آن تبدیل مفاهیم روانشناسی به دانشی قابل استفاده در کلاس است.
نسخه فارسی کتاب با عنوان «کاربرد روانشناسی در کلاس درس؛ راهنمای معلمان» منتشر شده و اطلاعات کتابشناختی آن نشان میدهد که ترجمه فارسی آن در ایران منتشر شده است. این اثر موضوعاتی از روانشناسی یادگیری را با مسائل واقعی کلاس پیوند میدهد.
این کتاب چه چیزی به معلم یاد میدهد؟
یکی از مهمترین نکات کتاب این است که رفتار دانشآموز را نباید جدا از فرآیند یادگیری بررسی کرد.
فرض کنید دانشآموزی تکلیفش را انجام نمیدهد. واکنش سریع ممکن است این باشد:
«این دانشآموز تنبل است.»
اما معلمی که با نگاه روانشناختی مسئله را بررسی میکند، سؤالهای بیشتری میپرسد:
- آیا تکلیف برای او بیش از حد دشوار است؟
- آیا دستورالعمل را درست متوجه شده؟
- آیا از اشتباه کردن میترسد؟
- آیا انگیزه کافی برای انجام کار دارد؟
- آیا تجربه شکستهای قبلی روی عملکرد او تأثیر گذاشته است؟
- آیا مشکل فقط در این درس وجود دارد یا در بیشتر فعالیتها دیده میشود؟
همین تغییر نگاه میتواند باعث شود راهکار مناسبتری انتخاب کنید.
برای چه معلمانی مناسب است؟
این کتاب برای:
- معلمان ابتدایی
- معلمان تازهکار
- مربیان آموزشی
- دانشجویان تربیت معلم
- معلمان باتجربهای که میخواهند رفتار دانشآموز را علمیتر تحلیل کنند
مناسب است.
نکته کاربردی
هنگام خواندن هر فصل، یک برگه کنار دست خود داشته باشید و بنویسید:
«این فصل چه چیزی را در رفتار من بهعنوان معلم تغییر میدهد؟»
این سؤال کمک میکند کتاب را فقط برای کسب اطلاعات نخوانید.
2-طرز فکر
Mindset: The New Psychology of Success (مایندست: دِ نیو سایکالِجی آو ساکسِس)
- خرید و دانلود نسخه الکترونیکی + نمونه رایگان: طاقچه؛ کتاب طرز فکر
- یک ترجمه فارسی دیگر: نسخه ترجمه پرنیان پورملکآرا در طاقچه
نویسنده: Carol S. Dweck
ترجمههای فارسی: شهلا ثریاصفت، نازنین فیروزی، پرنیان پورملکآرا و دیگران.
کتاب Mindset مستقیماً کتاب روانشناسی کودک نیست، اما برای معلمانی که با انگیزه، اعتمادبهنفس تحصیلی و ترس از شکست دانشآموزان سروکار دارند، بسیار کاربردی است.
ترجمههای متعددی از این کتاب در ایران منتشر شده است؛ برای نمونه نسخه ترجمه شهلا ثریاصفت توسط نشر نوین و ترجمه نازنین فیروزی توسط انتشارات میلکان موجود است.
موضوع اصلی کتاب، تفاوت میان ذهنیت ثابت و ذهنیت رشد است.
ذهنیت ثابت چیست؟
کودکی که ذهنیت ثابت دارد ممکن است تصور کند تواناییهایش تقریباً از قبل مشخص شدهاند.
مثلاً:
«من اصلاً ریاضیام خوب نیست.»
یا:
«من آدم باهوشی نیستم.»
در این شرایط، شکست ممکن است برای کودک معنای بزرگی داشته باشد؛ چون آن را نشانه ناتوانی خودش تلقی میکند.
ذهنیت رشد چیست؟
در ذهنیت رشد، کودک میتواند تواناییهای خود را قابل توسعه ببیند.
مثلاً بهجای:
«من در ریاضی ضعیفم.»
به این نتیجه برسد:
«هنوز این مبحث را خوب یاد نگرفتهام.»
این تغییر کوچک در زبان، میتواند نگاه کودک به تمرین و اشتباه را تغییر دهد.
این یکی هم به کارت میاد: روانشناسی تربیتی کودک؛ مباحث مهم و نکات کلیدی
معلم چگونه از این ایده استفاده کند؟
نوع بازخورد دادن اهمیت زیادی دارد.
بهجای:
«تو خیلی باهوشی.»
گاهی بهتر است بگویید:
«روش حل مسئلهای که استفاده کردی نسبت به دفعه قبل دقیقتر بود».
یا:
«دیدم بعد از اینکه جواب اول درست نبود، روش دیگری را امتحان کردی.»
هدف این نیست که هر تلاش کودک را بدون توجه به کیفیت آن تحسین کنیم. بازخورد باید مشخص، واقعی و مرتبط با فرآیند یادگیری باشد.
یک اشتباه مهم
ذهنیت رشد نباید به این جمله تقلیل پیدا کند:
«اگر بیشتر تلاش کنی، حتماً موفق میشوی.»
تلاش مهم است، اما روش یادگیری، کیفیت آموزش، بازخورد، فرصت تمرین و شرایط فردی کودک نیز اهمیت دارند.
3- کودک کامل ـ مغز(The Whole-Brain Child)
نویسندگان: دنیل جی. سیگل و تینا پین برایسون
این کتاب با عنوانهایی مانند «کودک کامل ـ مغز» و «کودکی با مغز تمامعیار» در فارسی منتشر شده است.
برای نمونه، نسخه فارسی «کودک کامل ـ مغز» با ترجمه مهرناز شهرآرای توسط نشر آسیم منتشر شده و نسخه الکترونیکی آن نیز در طاقچه قابل تهیه است.
عنوان دیگر این اثر در فارسی «کودکی با مغز تمامعیار؛ دوازده راهبرد برای پرورش ذهن کودک» است که ترجمه دیگری از همان اثر محسوب میشود.
چرا برای معلم مفید است؟
کودک همیشه نمیتواند احساسات خود را مانند یک بزرگسال مدیریت کند.
ممکن است دانشآموزی بعد از یک اشتباه:
- گریه کند؛
- عصبانی شود؛
- فعالیت را رها کند؛
- با معلم بحث کند؛
- یا از ادامه کار خودداری کند.
اگر فقط رفتار ظاهری را ببینیم، ممکن است بگوییم:
«این بچه لجباز است.»
اما نگاه دقیقتر میپرسد:
«الان کودک چه احساسی دارد و آیا توانایی مدیریت این احساس را دارد؟»
این تفاوت نگاه برای معلم بسیار مهم است.
کاربرد کتاب در کلاس
فرض کنید دانشآموزی جواب اشتباهی داده و چند نفر از همکلاسیها خندیدهاند.
بهجای اینکه بلافاصله بگویید:
«اشکالی ندارد، ناراحت نباش.»
میتوانید ابتدا احساس کودک را بپذیرید:
«میدونم وقتی جواب میدی و بقیه میخندن، ممکنه احساس بدی داشته باشی.»
بعد، وقتی کودک آرامتر شد، درباره اشتباه و راه اصلاح آن صحبت کنید.
نکته حرفهای
همدلی به معنی اجازه دادن به هر رفتاری نیست.
میتوان همزمان گفت:
«میفهمم عصبانی هستی؛ اما اجازه نداری به همکلاسیات ضربه بزنی.»
یعنی احساس کودک پذیرفته میشود، اما رفتار نامناسب همچنان مرز دارد.
4-چگونه با کودکان صحبت کنیم تا گوش دهند و چگونه گوش دهیم تا کودکان صحبت کنند
(How to Talk So Kids Will Listen & Listen So Kids Will Talk)
- خرید و دانلود نسخه الکترونیکی: طاقچه؛ چگونه با کودکانمان صحبت کنیم…
نویسندگان: اَدِل فِیبر و اِلِین مَزلیش
این کتاب با عنوانهای مختلفی در فارسی منتشر شده است؛ از جمله «چگونه با کودکانمان صحبت کنیم تا گوش دهند و چگونه گوش کنیم تا کودکان صحبت کنند» و «به بچهها گفتن، از بچهها شنیدن».
نسخه فارسی کتاب با ترجمه فریبا سبزچمنی در طاقچه موجود است و نسخههای دیگری نیز با ترجمههای متفاوت منتشر شدهاند.
چرا این کتاب برای معلم ارزشمند است؟
بخش زیادی از مدیریت کلاس به نحوه صحبت کردن معلم مربوط است.
گاهی معلم یک دستور درست دارد، اما آن را به شکلی بیان میکند که احتمال همکاری کودک کاهش پیدا میکند.
مثلاً:
«چند بار باید بگم ساکت باشید؟»
این جمله نه رفتار مورد انتظار را دقیق مشخص میکند و نه راه مشخصی برای اصلاح رفتار به کودک میدهد.
در مقابل:
«لطفاً کتابها را باز کنید و تا زمانی که دستور بعدی را نگفتم، صحبت نکنید.»
واضحتر است.
سه مهارت مهم کتاب برای کلاس
1. احساس کودک را نادیده نگیرید
اگر کودک ناراحت است، همیشه لازم نیست فوراً مشکل را حل کنید.
گاهی ابتدا باید اجازه دهید احساسش دیده شود.
2. رفتار را از شخصیت جدا کنید
بهجای:
«تو خیلی بینظمی.»
بگویید:
«دفترت هنوز روی زمین است؛ لطفاً آن را بردار.»
در جمله دوم، رفتار مشخص شده و شخصیت کودک زیر سؤال نرفته است.
3. محدودیت را روشن بیان کنید
ارتباط محترمانه به معنی بیقانونی نیست.
معلم میتواند هم مهربان باشد و هم قاطع.
این مهارت برای مدیریت کلاسهای شلوغ بسیار کاربردی است.
5- چگونه فرزندان موفقی پرورش دهیم
How Children Succeed: Grit, Curiosity, and the Hidden Power of Character
نویسنده: پال تاف
ترجمه فارسی: فریده همتی
این کتاب با عنوان «چگونه فرزندان موفقی پرورش دهیم: اراده، کنجکاوی و نیروهای نهفته شخصیت» در فارسی منتشر شده است. نسخه فارسی با ترجمه فریده همتی و انتشارات لیوسا در منابع کتابی ثبت شده و نسخه الکترونیکی آن نیز عرضه شده است.
موضوع اصلی کتاب این است که موفقیت کودک فقط به نمره، هوش یا توانایی شناختی وابسته نیست.
ویژگیهایی مانند:
- پشتکار
- کنجکاوی
- خودکنترلی
- توانایی ادامه دادن پس از شکست
- مهارتهای شخصیتی
نیز میتوانند در مسیر رشد کودک نقش داشته باشند.
چرا این کتاب برای معلم مهم است؟
مدرسه فقط محل انتقال اطلاعات نیست.
کودک در مدرسه یاد میگیرد:
- چگونه با شکست مواجه شود؛
- چگونه کار دشوار را ادامه دهد؛
- چگونه با دیگران همکاری کند؛
- چگونه مسئولیت یک کار را بپذیرد؛
- چگونه برای رسیدن به هدف برنامهریزی کند.
بنابراین معلم میتواند در کنار آموزش محتوای درسی، فرصت تمرین این مهارتها را نیز ایجاد کند.
یک نکته مهم
نباید «پشتکار» را با مجبور کردن کودک به ادامه یک فعالیت اشتباه بگیریم.
اگر کودک بارها در انجام کاری شکست میخورد، معلم باید بررسی کند که آیا:
- روش آموزش مناسب بوده؟
- سطح دشواری درست انتخاب شده؟
- کودک بازخورد کافی دریافت کرده؟
- مهارت پیشنیاز را بلد است؟
پشتکار زمانی ارزشمند است که در کنار آموزش مناسب و بازخورد مؤثر قرار گیرد.
چطور این کتابها را برای استفاده در کلاس بخوانیم؟
اشتباه رایج این است که معلم کتاب را کامل بخواند، نکات زیادی یادداشت کند و بعد دوباره به همان روش قبلی تدریس ادامه دهد.
روش بهتر، مطالعه مسئلهمحور است.
مرحله اول: مشکل را دقیق بنویسید
بهجای:
«کلاس من مشکل دارد.»
بنویسید:
«چهار دانشآموز هنگام پاسخ اشتباه، از ادامه فعالیت خودداری میکنند.»
این تعریف دقیقتر است.
مرحله دوم: کتاب مناسب را انتخاب کنید
برای مثال، اگر مسئله ترس از شکست است، ابتدا سراغ Mindset بروید.
اگر مسئله رفتار هیجانی است، The Whole-Brain Child انتخاب مناسبتری است.
مرحله سوم: فقط یک راهکار را امتحان کنید
قرار نیست بعد از خواندن یک کتاب، کل شیوه تدریس خود را تغییر دهید.
مثلاً یک هفته روی این موضوع تمرکز کنید:
بازخورد مشخص به جای تحسین کلی.
مرحله چهارم: نتیجه را ثبت کنید
سه مورد را یادداشت کنید:
رفتار قبلی → واکنش جدید → نتیجه
مثلاً:
ترس از جواب دادن → فرصت فکر کردن قبل از پاسخ → مشارکت بیشتر
البته نباید از یک یا دو مشاهده، نتیجهگیری قطعی علمی کرد؛ هدف این یادداشتها، شناخت بهتر شرایط کلاس است.
اشتباهات رایج هنگام استفاده از کتابهای روانشناسی کودک
- تشخیص دادن کودک با چند نشانه
معلم نباید بعد از خواندن یک کتاب بگوید:
«این کودک بیشفعال است.»
یا:
«این دانشآموز اختلال اضطراب دارد.»
کتاب آموزشی جایگزین ارزیابی تخصصی نیست.
- برچسب زدن
کلماتی مانند «تنبل»، «لجباز»، «بیادب» و «بیانگیزه» معمولاً اطلاعات کافی درباره مشکل واقعی ارائه نمیکنند.
رفتار را توصیف کنید، نه شخصیت را.
- استفاده یکسان از یک روش برای همه کودکان
کودکان از نظر سن، تجربه، شخصیت، مهارت، شرایط خانوادگی و نیازهای آموزشی با یکدیگر تفاوت دارند.
پس یک تکنیک ممکن است برای یک دانشآموز مفید و برای دیگری کماثر باشد.
- اشتباه گرفتن مهربانی با نداشتن قانون
معلم میتواند احساس کودک را درک کند و در عین حال قانون را حفظ کند.
«میفهمم ناراحتی، اما زدن همکلاسی قابل قبول نیست.»
این جمله همدلی و مرزبندی را همزمان دارد.
سوالات متداول
1-بهترین کتاب روانشناسی کودک برای معلمان ابتدایی چیست؟
برای شروع، کاربرد روانشناسی در کلاس درس انتخاب مناسبی است؛ زیرا مستقیماً به کاربرد اصول روانشناسی در محیط آموزشی میپردازد و ترجمه فارسی آن نیز منتشر شده است.
2-کدام کتاب برای دانشآموزان کمانگیزه مناسبتر است؟
Mindset گزینه مناسبی است، بهخصوص اگر مشکل دانشآموز مربوط به ترس از شکست، باور به ناتوانی یا نگاه ثابت به استعداد باشد. نسخههای فارسی متعددی از آن منتشر شده است.
3-برای کنترل خشم و هیجان کودک کدام کتاب بهتر است؟
The Whole-Brain Child میتواند نقطه شروع خوبی باشد؛ این کتاب درباره رشد ذهن و هیجان کودک و راهکارهای تعامل با او صحبت میکند و ترجمه فارسی دارد.
4-آیا این کتابها مخصوص والدین هستند؟
همه آنها صرفاً مخصوص والدین نیستند. کاربرد روانشناسی در کلاس درس مستقیماً برای معلمان طراحی شده و کتابهایی مانند Mindset و The Whole-Brain Child نیز مفاهیمی دارند که میتوان در محیط مدرسه از آنها استفاده کرد.
5-آیا PDF رایگان کامل این کتابها وجود دارد؟
ممکن است در اینترنت فایلهایی با عنوان PDF رایگان پیدا کنید، اما اگر کتاب دارای حق نشر باشد، انتشار نسخه کامل بدون اجازه صاحب اثر قانونی نیست. بهتر است از نمونه رایگان یا نسخه الکترونیکی قانونی استفاده کنید.
6-آیا معلم میتواند با کمک این کتابها اختلالات کودک را تشخیص دهد؟
خیر. این کتابها برای افزایش دانش و مهارت ارتباطی و آموزشی معلم هستند، نه تشخیص اختلالات روانشناختی. در صورت وجود نشانههای جدی یا مداوم، ارجاع به متخصص ضروری است.
جمعبندی
پنج کتابی که برای معلمان پیشنهاد میشوند، هرکدام یک بخش متفاوت از کار با کودک را پوشش میدهند.
کاربرد روانشناسی در کلاس درس برای معلمی مناسب است که میخواهد روانشناسی را مستقیماً وارد فرآیند تدریس کند.
Mindset کمک میکند نگاه خود به اشتباه، تلاش، استعداد و بازخورد را بازبینی کنید.
The Whole-Brain Child برای شناخت بهتر احساسات و واکنشهای هیجانی کودک مفید است.
How to Talk So Kids Will Listen & Listen So Kids Will Talk روی ارتباط، گوش دادن، همکاری و تعیین مرز تمرکز دارد.
و How Children Succeed نگاه گستردهتری به نقش پشتکار، کنجکاوی و ویژگیهای شخصیتی در رشد کودک ارائه میکند.
اگر قرار باشد فقط یک کتاب بخوانید، برای یک معلم تازهکار، انتخاب کاربرد روانشناسی در کلاس درس منطقیتر است. اما اگر مشکل مشخصی دارید، بهتر است کتاب را بر اساس همان مشکل انتخاب کنید؛ چون مطالعه هدفمند معمولاً از خواندن فهرست بلندبالایی از کتابها نتیجه بیشتری دارد.
