واکسن دیفتری و کزاز بزرگسالان: نکات مهم و ۷ عارضه واکسن کزاز دیفتری

دستتان با یک میخ زنگ‌زده خراشیده شده، هنگام کار با ابزار بریدگی عمیقی ایجاد شده یا به شما گفته‌اند «اگر بیشتر از ۱۰ سال از واکسن کزازت گذشته باید دوباره تزریق کنی». سؤال اصلی در چنین شرایطی این نیست که واکسن کزاز چیست؛ سؤال این است: الان واقعاً به واکسن نیاز دارم یا نه؟

پاسخ به سه چیز بستگی دارد: نوع زخم، تعداد واکسن‌هایی که قبلاً دریافت کرده‌اید و زمانی که از آخرین دوز گذشته است. به همین دلیل تزریق واکسن بعد از هر بریدگی، بدون بررسی این موارد، روش دقیقی برای تصمیم‌گیری نیست.

این راهنما کمک می‌کند وضعیت خود را بهتر ارزیابی کنید و بدانید چه زمانی باید برای واکسن Td یا Tdap به مرکز درمانی مراجعه کنید. منظور از «انجام دادن» در این آموزش، خودتزریقی واکسن نیست؛ تزریق باید توسط فرد آموزش‌دیده و در مرکز مناسب انجام شود.

واکسن کزاز و دیفتری بزرگسالان دقیقاً چیست؟

واکسن Td یا همان واکسن دوگانه بزرگسالان، بدن را در برابر کزاز و دیفتری ایمن می‌کند. کزاز برخلاف دیفتری از فردی به فرد دیگر منتقل نمی‌شود و با ورود باکتری از طریق زخم و آسیب پوستی ایجاد می‌شود. دیفتری یک بیماری عفونی قابل انتقال بین انسان‌هاست.

واکسن دیگری به نام Tdap نیز وجود دارد که علاوه بر کزاز و دیفتری، در برابر سیاه‌سرفه نیز ایمنی ایجاد می‌کند. در دستورالعمل CDC، بزرگسالانی که قبلاً Tdap دریافت نکرده‌اند باید یک دوز Tdap دریافت کنند و دوزهای یادآور بعدی می‌توانند Td یا Tdap باشند.

پس اگر روی جعبه یا پرونده واکسن عبارت‌های مختلفی دیدید، این تفاوت را به خاطر بسپارید:

واکسن	پوشش
Td	کزاز + دیفتری
Tdap	کزاز + دیفتری + سیاه‌سرفه
DTaP	فرمول مورد استفاده برای کودکان کم‌سن، نه واکسن معمول بزرگسالان

قبل از مراجعه چه اطلاعاتی آماده کنید؟

برای تصمیم‌گیری درست، چهار اطلاعات بیشتر از هر چیز دیگری به پزشک یا مرکز واکسیناسیون کمک می‌کند:

• تاریخ آخرین واکسن کزاز یا دوگانه
• اینکه آیا دوره اولیه واکسیناسیون را کامل کرده‌اید یا خیر
• نوع زخم و زمان ایجاد آن
• سابقه حساسیت شدید، واکنش شدید پس از واکسن یا بعضی مشکلات عصبی

داشتن کارت واکسیناسیون یا حتی عکس آن در گوشی کار را بسیار ساده می‌کند. اگر هیچ مدرکی ندارید، تاریخ را حدس نزنید و به مرکز درمانی بگویید سابقه واکسیناسیونتان نامشخص است؛ این موضوع در انتخاب برنامه واکسیناسیون اهمیت دارد.

این ترفندها رو جایی بهت نمیگن:  واکسن هپاتیت ب چند دوز دارد؟ تأخیر دوز دوم چه عوارضی دارد؟

مرحله اول: ببینید واکسن معمول بزرگسالان شما عقب افتاده است یا نه

CDC برای بزرگسالان پس از تکمیل سری اولیه، دوز یادآور Td یا Tdap را هر ۱۰ سال توصیه می‌کند. اگر فرد قبلاً هرگز Tdap نگرفته باشد، یک دوز Tdap در برنامه او قرار می‌گیرد.

مثال عملی:

فرض کنید ۳۷ سال دارید و آخرین واکسن دوگانه را در ۲۷ سالگی دریافت کرده‌اید. اگر سری اولیه واکسیناسیون شما کامل بوده، اکنون زمان بررسی دوز یادآور بعدی است.

اما اگر ۳۷ سال دارید و دو سال پیش واکسن حاوی کزاز دریافت کرده‌اید، صرفاً به دلیل رسیدن به یک سن خاص معمولاً نیازی به دوز جدید ندارید.

نکته مهم این است که «۱۰ سال» مربوط به واکسیناسیون روتین است؛ در بعضی زخم‌ها ممکن است آستانه ۵ سال مطرح شود.

مرحله دوم: اگر زخمی شده‌اید، اول نوع زخم را مشخص کنید

CDC زخم‌ها را برای پیشگیری از کزاز به دو گروه کلی تقسیم می‌کند.

زخم‌های تمیز و کوچک خطر کمتری دارند. در مقابل، زخم سوراخ‌شونده، زخم آلوده به خاک، مدفوع یا بزاق، گازگرفتگی انسان یا حیوان، سوختگی، شکستگی باز، آسیب له‌شدگی و بافت مرده در گروه زخم‌های آلوده یا جدی‌تر قرار می‌گیرند.

مثال:

یک بریدگی سطحی با چاقوی تمیز آشپزخانه با زخمی که هنگام باغبانی بر اثر فرو رفتن میخ یا جسم آلوده به خاک ایجاد شده، از نظر تصمیم‌گیری درباره پیشگیری از کزاز یکسان نیست.

مرحله سوم: با این قانون ساده زمان واکسن را بررسی کنید

اگر سری اولیه واکسیناسیون شما کامل است:

• برای زخم تمیز و کوچک، اگر ۱۰ سال یا بیشتر از آخرین واکسن گذشته باشد، دوز یادآور مطرح می‌شود.
• برای زخم آلوده یا جدی، اگر ۵ سال یا بیشتر از آخرین واکسن گذشته باشد، واکسیناسیون مطرح می‌شود.
• اگر کمتر از ۵ سال از آخرین دوز گذشته و سری اولیه کامل است، CDC صرف‌نظر از نوع زخم، تزریق مجدد را لازم نمی‌داند.

یک مثال کاربردی

فرض کنید چهار سال قبل واکسن کزاز زده‌اید و امروز پایتان با یک جسم آلوده سوراخ شده است.

اگر سری اولیه واکسن را کامل کرده باشید، بر اساس دستورالعمل CDC معمولاً دوز جدید واکسن کزاز لازم نیست؛ با این حال خود زخم باید به‌درستی بررسی و تمیز شود.

حالا همان فرد را تصور کنید که آخرین واکسنش ۷ سال قبل بوده است. چون زخم سوراخ‌شونده و آلوده محسوب می‌شود، ارزیابی برای دریافت دوز یادآور منطقی است.

اگر نمی‌دانم قبلاً واکسن کزاز زده‌ام چه؟

این یکی از مهم‌ترین موقعیت‌هایی است که در مطالب کوتاه اینترنتی کمتر توضیح داده می‌شود.

اگر واکسینه نشده‌اید، سابقه شما نامعلوم است یا سری اولیه کامل نشده، ممکن است نیاز باشد یک سری سه‌دوزی کامل شود. در برنامه CDC برای بزرگسالان، یک دوز Tdap ابتدا داده می‌شود، دوز دوم Td یا Tdap حداقل چهار هفته بعد و دوز سوم ۶ تا ۱۲ ماه بعد تزریق می‌شود. سپس دوزهای یادآور ادامه پیدا می‌کنند.

بنابراین اگر هیچ کارت یا سابقه‌ای ندارید، فقط یک واکسن بعد از بریدگی و فراموش کردن موضوع همیشه به معنی کامل شدن ایمنی نیست.

واکسن کافی است یا ممکن است آمپول دیگری هم لازم باشد؟

در بعضی زخم‌های پرخطر، موضوع فقط واکسن نیست.

ایمونوگلوبولین کزاز یا TIG حاوی آنتی‌بادی است و می‌تواند برای ایجاد محافظت موقت استفاده شود. CDC آن را برای زخم تمیز و کوچک توصیه نمی‌کند، اما در زخم‌های آلوده یا جدی، برای افرادی با سابقه واکسیناسیون نامعلوم، افراد واکسینه‌نشده، کسانی که سری اولیه را کامل نکرده‌اند و برخی افراد دارای نقص ایمنی ممکن است لازم باشد. تصمیم درباره TIG باید توسط کادر درمان گرفته شود.

این نکته مهم است چون فردی که هیچ واکسنی نزده و با زخم عمیق و آلوده مراجعه می‌کند، شرایط متفاوتی با فردی دارد که فقط زمان دوز یادآورش رسیده است.

یک اشتباه رایج: آنتی‌بیوتیک جای واکسن کزاز نیست

گاهی بعد از ایجاد زخم تصور می‌شود مصرف آنتی‌بیوتیک می‌تواند جلوی کزاز را بگیرد. CDC استفاده از آنتی‌بیوتیک موضعی یا خوراکی را صرفاً با هدف پیشگیری از کزاز توصیه نمی‌کند. مراقبت اصلی شامل تمیز کردن زخم، خارج کردن مواد خارجی و بافت مرده در صورت نیاز و بررسی وضعیت واکسیناسیون است. عفونت خود زخم البته ممکن است به درمان جداگانه نیاز داشته باشد.

پس اگر پزشک برای عفونت زخم آنتی‌بیوتیک تجویز کرد، این موضوع را با «واکسیناسیون علیه کزاز» یکی ندانید.

۷ عارضه واکسن کزاز و دیفتری که ممکن است ببینید

عوارض گزارش‌شده برای Td و Tdap معمولاً شامل واکنش‌های موضعی و علائم عمومی کوتاه‌مدت هستند. CDC درد، قرمزی یا تورم محل تزریق، تب خفیف، سردرد، خستگی و علائم گوارشی مانند تهوع، استفراغ، اسهال یا دل‌درد را از واکنش‌هایی می‌داند که ممکن است بعد از این واکسن‌ها رخ دهند.

۱- درد محل تزریق

شایع‌ترین چیزی که بسیاری از افراد متوجه آن می‌شوند درد یا حساسیت بازو در محل تزریق است.

اگر فقط درد خفیف دارید و علائم هشدار وجود ندارد، معمولاً کافی است فعالیت بسیار سنگین با آن دست را موقتاً کاهش دهید.

این یکی هم به کارت میاد: واکسن سیاه سرفه و تشنج؛ هر آنچه باید درباره آن بدانید

۲- قرمزی محل تزریق

مقداری قرمزی اطراف محل تزریق می‌تواند همراه واکنش موضعی ایجاد شود. اگر قرمزی به‌سرعت در حال گسترش است یا همراه با علائم نگران‌کننده دیگری شده، بهتر است ارزیابی پزشکی انجام شود.

۳- تورم محل واکسن

تورم بازو نیز از واکنش‌های شناخته‌شده Td و Tdap است. کمپرس سرد می‌تواند برای کاهش ناراحتی ناشی از تورم کمک‌کننده باشد.

۴- تب خفیف

تب خفیف ممکن است بعد از واکسن ایجاد شود. مصرف پیشگیرانه مسکن درست قبل یا بلافاصله بعد از واکسیناسیون برای همه افراد توصیه نمی‌شود؛ اما در صورت ایجاد درد یا تب می‌توان درباره استفاده از داروهایی مانند استامینوفن یا ایبوپروفن بر اساس شرایط فردی و منع مصرف احتمالی تصمیم گرفت.

۵- سردرد

سردرد نیز در فهرست واکنش‌های گزارش‌شده پس از Td و Tdap قرار دارد.

۶- خستگی

احساس خستگی یا بی‌حالی ممکن است بعد از واکسیناسیون ایجاد شود. اگر علائم غیرعادی، شدید یا ماندگار باشند، آن را صرفاً به واکسن نسبت ندهید و با پزشک مشورت کنید.

۷- مشکلات گوارشی

تهوع، استفراغ، اسهال یا دل‌درد نیز در اطلاعات رسمی CDC به‌عنوان واکنش‌های احتمالی Td و Tdap ذکر شده‌اند.

چه علائمی دیگر «عارضه معمولی» محسوب نمی‌شوند؟

واکنش آلرژیک شدید به واکسن بسیار نادر است، اما باید آن را بشناسید. کهیر گسترده، تورم صورت یا گلو، دشواری تنفس، ضربان قلب بسیار سریع، سرگیجه شدید یا ضعف می‌تواند نشانه واکنش حساسیتی جدی باشد و نیاز به دریافت کمک پزشکی فوری دارد.

غش کردن نیز گاهی پس از اقدامات پزشکی از جمله واکسیناسیون رخ می‌دهد و الزاماً به معنی حساسیت به واکسن نیست. اگر احساس سرگیجه، تغییر دید یا صدای زنگ در گوش دارید، همان لحظه به فرد تزریق‌کننده اطلاع دهید.

چه کسانی قبل از تزریق باید حتماً سابقه پزشکی خود را بگویند؟

اگر قبلاً پس از واکسن حاوی کزاز، دیفتری یا سیاه‌سرفه واکنش آلرژیک شدید داشته‌اید، حتماً قبل از تزریق اطلاع دهید. سابقه سندرم گیلن‌باره، مشکلات عصبی، تشنج یا درد و تورم شدید بعد از دوز قبلی نیز باید مطرح شود. برای Tdap، برخی واکنش‌های عصبی جدی پس از واکسن‌های حاوی سیاه‌سرفه اهمیت ویژه دارند.

یک سرماخوردگی خفیف معمولاً مانع قطعی واکسیناسیون نیست، اما در بیماری متوسط یا شدید ممکن است واکسیناسیون تا بهبود فرد به تعویق بیفتد.

واکسن کزاز در بارداری چه فرقی دارد؟

در بارداری فقط موضوع کزاز مطرح نیست. CDC توصیه می‌کند در هر بارداری یک دوز Tdap، ترجیحاً در هفته‌های ۲۷ تا ۳۶ بارداری، برای کمک به محافظت نوزاد در برابر سیاه‌سرفه تزریق شود.

برنامه واکسیناسیون بارداری ممکن است بر اساس دستورالعمل ملی هر کشور و سابقه واکسن فرد تفاوت داشته باشد؛ بنابراین خانم باردار نباید صرفاً بر اساس تاریخ آخرین واکسن خود، زمان تزریق را تعیین کند.

Td بهتر است یا Tdap؟

این سؤال جواب یکسانی برای همه ندارد.

اگر فرد هیچ‌گاه Tdap دریافت نکرده باشد، در دستورالعمل CDC یک دوز Tdap توصیه می‌شود. بعد از آن، برای دوزهای یادآور می‌توان از Td یا Tdap استفاده کرد. اگر فرد منع مصرف مشخصی برای واکسن حاوی سیاه‌سرفه داشته باشد، ممکن است Td انتخاب شود.

پس معیار انتخاب فقط «قوی‌تر بودن» یکی از واکسن‌ها نیست؛ سابقه واکسیناسیون و شرایط فرد تعیین‌کننده است.

سه سناریو که تصمیم‌گیری را ساده می‌کند

سناریوی اول: یک بریدگی کوچک و آخرین واکسن ۳ سال قبل

اگر دوره اولیه کامل است، واکسن جدید معمولاً لازم نیست. زخم را تمیز کنید و در صورت وجود علائم عفونت یا آسیب جدی برای ارزیابی مراجعه کنید.

سناریوی دوم: میخ آلوده وارد پا شده و آخرین واکسن ۷ سال قبل بوده

این زخم در گروه زخم‌های آلوده یا سوراخ‌شونده قرار می‌گیرد و چون بیش از ۵ سال از آخرین دوز گذشته، باید برای ارزیابی و دریافت دوز یادآور مراجعه شود.

سناریوی سوم: زخم عمیق دارید و اصلاً نمی‌دانید واکسن زده‌اید یا نه

این شرایط را جدی‌تر بگیرید. علاوه بر واکسن، در بعضی افراد ممکن است TIG نیز لازم شود و برنامه تکمیل سری اولیه واکسن باید بررسی شود.

نکاتی که معمولاً در آموزش‌های کوتاه گفته نمی‌شود

«زنگ‌زده بودن میخ» به‌تنهایی معیار تصمیم‌گیری نیست؛ نوع زخم، آلودگی آن و سابقه واکسیناسیون مهم‌ترند. زخم سوراخ‌شونده یا زخم آلوده به خاک جزو موارد پرخطرتر محسوب می‌شود.

تزریق‌های بیش از حد و بدون بررسی تاریخ قبلی نیز روش مناسبی نیست. قبل از تزریق، کارت واکسن یا تاریخ آخرین دوز را بررسی کنید.

و مهم‌تر از همه، اگر سابقه واکسیناسیونتان نامشخص است، این موضوع را صریحاً به مرکز واکسیناسیون بگویید؛ «فکر کنم چند سال پیش زدم» اطلاعات کافی برای تصمیم‌گیری دقیق نیست.

یک چک‌لیست ۳۰ ثانیه‌ای قبل از مراجعه

• تاریخ آخرین واکسن کزاز یا دوگانه را پیدا کنید.
• مشخص کنید آیا سری اولیه واکسن را کامل کرده‌اید.
• ببینید زخم سطحی و تمیز است یا سوراخ‌شونده، عمیق و آلوده.
• زخم را تمیز نگه دارید و مواد خارجی قابل مشاهده را نادیده نگیرید.
• اگر سابقه واکسن نامعلوم است، آن را به پزشک بگویید.
• سابقه حساسیت شدید یا واکنش جدی به واکسن قبلی را اعلام کنید.
• برای زخم‌های پرخطر، فقط به این فکر نکنید که «واکسن بزنم یا نه»؛ احتمال نیاز به TIG نیز باید توسط پزشک بررسی شود.

پرسش‌های رایج

1- واکسن کزاز بزرگسالان هر چند سال یک‌بار است؟

در برنامه CDC، بعد از تکمیل واکسیناسیون اولیه، دوز یادآور Td یا Tdap هر ۱۰ سال توصیه می‌شود. در زخم‌های آلوده یا جدی ممکن است اگر ۵ سال یا بیشتر از دوز قبلی گذشته باشد، دوز یادآور لازم شود.

2- اگر ۶ سال از واکسن گذشته و با میخ زخمی شوم باید واکسن بزنم؟

اگر زخم سوراخ‌شونده یا آلوده باشد و دوره اولیه واکسن را کامل کرده باشید، چون بیش از ۵ سال گذشته، باید برای ارزیابی دوز یادآور مراجعه کنید.

3- اگر نمی‌دانم آخرین واکسن چه زمانی بوده چه کنم؟

سابقه را «نامعلوم» اعلام کنید. ممکن است لازم باشد برنامه واکسیناسیون اولیه سه‌دوزی تکمیل شود و در زخم‌های پرخطر نیاز به TIG نیز بررسی شود.

4- درد بازو بعد از واکسن طبیعی است؟

درد، قرمزی و تورم محل تزریق از واکنش‌های شناخته‌شده Td و Tdap هستند.

5- برای هر زخم باید آمپول کزاز بزنیم؟

خیر. اگر سری اولیه کامل باشد و کمتر از ۵ سال از آخرین واکسن گذشته باشد، CDC واکسن جدید را صرف‌نظر از نوع زخم ضروری نمی‌داند.

6- واکسن Td و Tdap یکی هستند؟

خیر. هر دو کزاز و دیفتری را پوشش می‌دهند، اما Tdap علاوه بر آنها علیه سیاه‌سرفه نیز ایمنی ایجاد می‌کند.

7- بعد از واکسن می‌توان مسکن خورد؟

مصرف پیشگیرانه مسکن بلافاصله قبل یا بعد از بیشتر واکسن‌ها معمولاً توصیه نمی‌شود، اما اگر پس از واکسن درد یا تب ایجاد شود، استامینوفن یا ایبوپروفن ممکن است در افراد فاقد منع مصرف قابل استفاده باشد.

جمع‌بندی

برای تصمیم‌گیری درباره واکسن دیفتری و کزاز، فقط تعداد سال‌هایی که از آخرین واکسن گذشته را نگاه نکنید. سه سؤال را کنار هم قرار دهید: «سری واکسیناسیون من کامل است؟»، «آخرین دوز چه زمانی بوده؟» و «زخم من تمیز و کوچک است یا آلوده و پرخطر؟»

در واکسیناسیون روتین، فاصله ۱۰ سال اهمیت دارد؛ در بعضی زخم‌های آلوده، فاصله ۵ سال مطرح می‌شود و اگر سابقه واکسیناسیون ناقص یا نامعلوم باشد، ممکن است برنامه چنددوزی و حتی TIG لازم شود.

این مقاله برای تصمیم‌گیری اولیه و مراجعه آگاهانه است و جای ارزیابی پزشکی زخم عمیق، آلوده، گازگرفتگی، سوختگی یا شرایط خاص مانند بارداری و نقص ایمنی را نمی‌گیرد.