حتما اسم ADHD یا بیشفعالی را زیاد شنیدهاید. شاید فکر کنید این مشکل فقط مال بچههای شیطان و بیقرار است که در کلاس درس یک جا بند نمیشوند. اما واقعیت چیز دیگری است. بیش فعالی فقط مخصوص کودکان نیست. خیلی از بزرگسالان هم به آن مبتلا هستند، بدون اینکه خودشان بدانند یا در کودکی به ADHD تشخیص داده شده باشند. این افراد بزرگسال معمولا به خودشان میگویند «من خیلی تنبلم»، «حواسم پرت است»، «انگار نمیتوانم هیچ کاری را تمام کنم» و تا آخر عمر با احساس گناه و سرزنش خود زندگی میکنند، در حالی که مشکلشان یک اختلال واقعی و قابل درمان می باشد. در اینجا، ۵ علامت هشدار اصلی ADHD را با زبان ساده به شما میگوییم. نه برای اینکه خودتان تشخیص بدهید، بلکه برای اینکه اگر این نشانهها را خودتان داشتید یا فرزندتان داشت، بدون معطلی به یک متخصص مراجعه کنید.
5 نشانه رایج ADHD
ADHD یا اختلال کمتوجهی- بیشفعالی، منجر به نقص در کارکرد مغز میشود. در نتیجه این مساله ربطی به تنبلی، بیسلیقگی یا ضعف اراده ندارد. در مغز افراد مبتلا به ADHD، سطح دو ماده شیمیایی به نام دوپامین و نوراپینفرین پایینتر از حد معمول است. این مواد همانهایی هستند که مسئول تمرکز، انگیزه و کنترل تکانشها هستند. به همین دلیل است که فرد مبتلا به ADHD، بدون اینکه بخواهد، مدام تمرکزش را از دست میدهد، یک جا بند نمیشود، یا کارهایی میکند که بعدا پشیمان میشود. این علامتها معمولا از کودکی شروع میشوند، اما در بسیاری از افراد تا بزرگسالی ادامه پیدا میکنند و در محیط کار، روابط، و حتی سلامت روانشان مشکل ایجاد میکنند. اگر میخواهید بدانید آیا شما یا اطرافیانتان این مشکل را دارید، این ۵ علامت هشدار را جدی بگیرید.
بیتوجهی افراطی
این شایعترین علامت ADHD است. شما میخواهید روی یک کار تمرکز کنید، اما انگار مغزتان مدام به سمت چیزهای دیگر کشیده میشود.ممکن استوسط صحبت دیگران، ناگهان میبینید هیچی از حرفهایشان نفهمیدهاید. وقتی کتاب میخوانید، بعد از دو خط متوجه میشوید فقط چشمهایتان روی کلمات حرکت کرده، اما چیزی یاد نگرفتهاید. در جلسات کاری، مدام در رویاهای بیداری غرق میشوید. حتی وقتی کسی با شما حرف میزند، صدایش را میشنوید اما کلمات وارد مغزتان نمیشود.
همه ما گاهی تمرکزمان را از دست میدهیم. اما در ADHD، این اتفاق مدام و تا حدی شدید میافتد که کار، تحصیل و رابطهتان را مختل میکند. شما تلاش میکنید، اما انگار یک دیوار شیشهای بین شما و کارتان است.
بیشفعالی جسمی
این همان تصویری است که همه از ADHD در ذهن دارند؛ به خصوص در کودکان. اما در بزرگسالان، بیشفعالی ممکن است شکل دیگری پیدا کند.
در کودکان این نشانه بدین صورت است که کودکان مدام از صندلی بلند میشوند، میدوند، بالا میپرند، بیقراری میکنند. انگار یک موتور درونشان روشن است.
اما در بزرگسالان دیگر خبر از دویدن و پریدن نیست، اما بیقراری درونی وجود دارد. پای خود را مدام تکان میدهند، با خودکار روی میز ضربه میزنند، نمیتوانند برای مدت طولانی در یک جلسه بنشینند، کارهای مختلف را همزمان شروع میکنند، و همیشه حس میکنند باید «یک کاری بکنند».
تکانشگری
تکانشگری یعنی بدون فکر کردن، عمل کردن. در ADHD، فیلتری که معمولا جلوی دهان و رفتارتان هست، ضعیف کار میکند.
برخی مثالهای رایج این عامل عبارتند از: وسط حرف دیگران میپرید. جواب سوال را قبل از تمام شدن سوال میدهید (و اغلب اشتباه). در ترافیک صبر ندارید و کارهای خطرناک میکنید. خریدهای لحظهای و حجیم میکنید که بعدا پشیمان میشوید. در عصبانیت حرفهایی میزنید که نمیتوانید پس بگیرید. یا ناگهان تصمیم میگیرید فلان کار بزرگ را بکنید (مثل استعفا، جابهجایی، یا شروع یک رابطه جدید) بدون اینکه عواقبش را بسنجید. همه گاهی تکانشگر هستند، اما در ADHD این رفتار تکراری، شدید و آسیبزننده است. زندگی شغلی، مالی و عاطفیتان را به خطر میاندازد.
فراموشی و بی نظمی مزمن
شاید فکر کنید فراموشی و شلختگی ربطی به بیشفعالی ندارد، اما اشتباه میکنید. این یکی از آزاردهندهترین علائم ADHD است. ممکن است مدام کلید، گوشی، کیف پول یا عینکتان را گم کنید. قرارهای مهم را فراموش میکنید (تولد همسر، جلسه کاری، نوبت دکتر). میز کارتان همیشه شلوغ و بهم ریخته است. صورتحسابها را فراموش میکنید تا جریمه شوید. قبوض را تا آخرین لحظه میگذارید. خانهتان همیشه نامرتب است، حتی اگر تلاش کنید. شما برنامه میریزید اما هرگز به آن عمل نمیکنید.
مغزافراد ADHD در بخش «حافظه فعال» (همان جایی که باید اطلاعات موقت را نگه دارد) مشکل دارد. شما چیزی را میشنوید، اما دو دقیقه بعد انگار پاک شده است. این فراموشی ارادی نیست. شما نمیخواهید شلخته باشید؛ فقط نمیتوانید.
مشکل در شروع و پایان رساندن کارها
این علامت شاید در زندگی روزمره از همه آسیبزنندهتر باشد. شما پر از ایده هستید، اما هیچکدام را به آخر نمیرسانید.
به عنوان مثال یک پروژه مهم دارید. ساعتها به آن فکر میکنید، اما نمیتوانید شروع کنید. موقع شروع، باید اول یک قهوه درست کنید، بعد ایمیلها را چک کنید، بعد ویدیوی بامزه ببینید، بعد… نهایتا کار را به شب یا فردا موکول میکنید. اگر هم شروع کنید، بعد از چند دقیقه تمرکزتان میپرد و سراغ کار دیگری میروید.
علائم شایع در کودکان
- بیتوجهی: در کلاس درس به نقطهای خیره میشوند، دفترچه را گم میکنند، مشق شب را فراموش میکنند، وسط صحبت معلم حواسشان پرت میشود.
- بیشفعالی: نمیتوانند روی صندلی بنشینند، مدام بلند میشوند، میدوند، بالا میپرند، انگار یک موتور درونشان روشن است. در ناهارخوری مدرسه، اول غذا را تمام میکنند و بعد بیقرار میشوند.
- تکانشگری: بدون اجازه حرف میزنند، جواب سوال را قبل از تمام شدن سوال فریاد میزنند، نوبت را رعایت نمیکنند، اسباببازی دیگران را بدون اجازه برمیدارند.
- مشکلات عاطفی: زود گریه میکنند، زود عصبانی میشوند، شکست را خیلی بد تحمل میکنند.
علائم شایع در بزرگسالان
- بیتوجهی: در جلسات کاری حواسشان پرت میشود، صورتحسابها را فراموش میکنند، قرارهای مهم را گم میکنند، وسط حرف دیگران میروند توی فکر خودشان.
- بیشفعالی:دیگر خبر از دویدن و پریدن نیست. اما دائماً پای خود را تکان میدهند، با خودکار ضربه میزنند، نمیتوانند در سینما یا تئاتر آرام بنشینند، احساس درونی بیقراری دارند. بعضی از بزرگسالان «بیشفعالی کلامی» دارند یعنی مدام حرف میزنند و دیگران را خسته میکنند.
- تکانشگری: خریدهای بزرگ و پشیمانکننده، رابطههای عاطفی پرتنش، تعویض مکرر شغل، رانندگی خطرناک، گفتن حرفهای نیش دار در عصبانیت.
- مشکل در مدیریت زمان: همیشه دیر میرسند، کارها را تا لحظه آخر میگذارند، نمیتوانند اولویتبندی کنند.
اگر این علامتها را دارید، قدم بعدی چیست؟
اول و مهمتر از همه: خودتان تشخیص ندهید.هیچ کدام از این علامتها به تنهایی یعنی شما ADHD دارید. خیلی از مشکلات دیگر (افسردگی، اضطراب، کمبود خواب، کم کاری تیروئید) میتوانند علائم مشابهی ایجاد کنند. فقط یک روانپزشک یا روانشناس متخصص میتواند بعد از مصاحبه بالینی دقیق، تشخیص قطعی بدهد.
اگر احساس میکنید حداقل ۴ تا ۵ مورد از این علامتها از دوران کودکی در شما وجود داشته و زندگیتان را مختل کرده است یا فرزندتان چند وقتی میشود که این علائم را دارد، همین حالا یک قدم برای گرفتن نوبت از دکتر بیش فعالی کودکان و بزرگسالان بردارید.
همچنین به یاد داشته باشید خیلی از موفقترین افراد جهان (کارآفرینان، هنرمندان، مخترعان) ADHD داشتهاند. شما تنبل یا بیاراده نیستید. مغزتان متفاوت کار میکند. با تشخیص و درمان درست، میتوانید همان تفاوت را به یک ابرقدرت تبدیل کنید.
جمع بندی
در اینجا 5 علامت هشدار ADHD را با هم مرور کردیم: بیتوجهی افراطی، بیشفعالی جسمی، تکانشگری، فراموشی و بی نظمی مزمن، و مشکل در شروع و پایان کارها. اگر این نشانهها از کودکی در شما وجود داشته و زندگی روزمرهتان را مختل کرده، وقتش رسیده که به جای سرزنش خود، به دنبال کمک حرفهای بروید. ADHD یک اختلال واقعی و قابل درمان است. با تشخیص درست، نه تنها از شر این علائم خلاص میشوید، بلکه یاد میگیرید از جنبههای مثبت آن (خلاقیت بالا، انرژی خوب، ایدههای نو) هم استفاده کنید.
